نسترن کیوان‌پور – زوریخ، شهری با جمعیتی نزدیک به ۴۳۵ هزار نفر، در دهه‌های اخیر با چالش‌های آشنای کلان‌شهرها روبه‌رو بود: ترافیک سنگین، مصرف بالای انرژی و نیاز به بهبود کیفیت زندگی. اما آنچه زوریخ را متمایز کرد، رویکرد خلاقانه‌اش به این مسائل بود. مدیریت شهری زوریخ در سال ۲۰۱۶ پروژه «شهر هوشمند زوریخ» (Smart City Zurich) را راه‌اندازی کرد، ابتکاری که نه‌تنها به‌دنبال حل مشکلات بود، بلکه می‌خواست شهروندان را در قلب تصمیم‌گیری‌ها قرار دهد. این پروژه با تمرکز بر فناوری اینترنت اشیا (IoT)، داده‌های باز و مشارکت شهروندی، به‌سرعت به نمادی از نوآوری تبدیل شد.
برخلاف بسیاری از شهرها که فناوری را صرفاً برای کارایی به‌کار می‌گیرند، زوریخ تصمیم گرفت از آن برای ایجاد اعتماد و پاسخگویی استفاده کند. پلتفرم‌های دیجیتال تعاملی طراحی شدند تا شهروندان بتوانند مستقیماً مسائل شهری را گزارش کنند، پیشنهاد بدهند و حتی در فرآیندهای تصمیم‌گیری مشارکت کنند. اما نقطه اوج این پروژه، ابتکار «خیابان‌های زنده» (Living Streets) بود که نه‌تنها خیابان‌ها را متحول کرد، بلکه رابطه شهروندان با شهرشان را دگرگون ساخت.
خیابان‌هایی که با مردم حرف می‌زنند
در سال ۲۰۱۹، زوریخ پروژه‌ای آزمایشی به‌نام «خیابان‌های زنده» را در منطقه آلت‌اشتتن (Altstetten) کلید زد. ایده ساده اما انقلابی بود: خیابان‌هایی که به‌جای خودروها، برای مردم طراحی شوند. مدیریت شهری با همکاری شهروندان، خیابان‌های منتخب را به فضاهایی چندمنظوره تبدیل کرد: بخشی برای پیاده‌روی، بخشی برای دوچرخه‌سواری و بخشی برای فعالیت‌های اجتماعی مانند بازارهای محلی، کلاس‌های یوگا و حتی سینمای روباز. اما آنچه این پروژه را خاص کرد، فرآیند مشارکتی آن بود.
شهروندان از طریق اپلیکیشن «زوریخ هوشمند» (ZüriSmart) ایده‌های خود را برای طراحی خیابان‌ها ارائه کردند. بیش از ۳۰۰۰ پیشنهاد ثبت شد که ۶۰ درصد آن‌ها مستقیماً در طراحی نهایی لحاظ شدند. این سطح از مشارکت، حس مالکیت را در شهروندان تقویت کرد. یکی از ساکنان آلت‌اشتتن می‌گوید: «برای اولین‌بار احساس کردم شهر واقعاً به حرف ما گوش می‌دهد. خیابان ما دیگر فقط یک جاده نیست، جایی است که با همسایه‌هایم ارتباط برقرار می‌کنم.»
شفافیت و فناوری: کلید اعتمادسازی
یکی از نقاط قوت پروژه، استفاده از فناوری اینترنت اشیا برای جمع‌آوری داده‌های بلادرنگ بود. حسگرهای هوشمند در خیابان‌ها نصب شدند تا میزان ترافیک، کیفیت هوا و حتی سطح سر و صدا را پایش کنند. این داده‌ها به‌صورت عمومی در پلتفرم داده‌های باز زوریخ منتشر شدند و شهروندان می‌توانستند عملکرد پروژه را لحظه‌به‌لحظه رصد کنند. این شفافیت، اعتماد عمومی را به‌شدت افزایش داد. طبق نظرسنجی انجام‌شده در سال ۲۰۲۰، ۸۲ درصد ساکنان زوریخ معتقد بودند که مدیریت شهری به نیازهای آن‌ها پاسخگو است، آماری که در مقایسه با میانگین جهانی (حدود ۶۵ درصد) چشمگیر بود.
علاوه بر این، زوریخ با برگزاری جلسات عمومی ماهانه و پخش زنده آن‌ها، اطمینان حاصل کرد که شهروندان در جریان تمام تصمیمات قرار دارند. این رویکرد نه‌تنها پاسخگویی را تقویت کرد، بلکه به کاهش شکاف بین مدیران و مردم کمک کرد. یکی از مدیران شهری زوریخ می‌گوید: «ما نمی‌خواستیم فقط یک پروژه اجرا کنیم؛ می‌خواستیم شهروندان احساس کنند که شهر مال آن‌هاست.»
چرا زوریخ محبوب شد؟
پروژه «خیابان‌های زنده» به‌دلیل تأثیرات ملموسش بر کیفیت زندگی، به‌سرعت در میان شهروندان محبوب شد. خیابان‌های بدون خودرو، آلودگی هوا را در مناطق آزمایشی تا ۳۰ درصد کاهش داد و تعداد تصادفات رانندگی ۴۵ درصد کمتر شد. اما فراتر از آمار، این پروژه حس همبستگی اجتماعی را تقویت کرد. کودکان در خیابان‌ها بازی می‌کردند، سالمندان در فضاهای عمومی وقت می‌گذراندند و کسب‌وکارهای محلی رونق گرفتند. این ابتکار به‌قدری موفق بود که در سال ۲۰۲۳ به سایر مناطق زوریخ گسترش یافت و حتی شهرهای دیگری مانند آمستردام و کپنهاگ از آن الهام گرفتند.
درس‌هایی برای شهرهای دیگر
داستان زوریخ نشان می‌دهد که مدیریت شهری خلاقانه فقط به فناوری‌های پیشرفته وابسته نیست؛ بلکه به ایجاد رابطه‌ای دوسویه با شهروندان نیاز دارد. شفافیت، مشارکت و پاسخگویی، سه رکن اصلی بودند که زوریخ را به الگویی جهانی تبدیل کردند. این شهر به ما آموخت که وقتی شهروندان احساس کنند صدایشان شنیده می‌شود، نه‌تنها اعتمادشان به مدیریت شهری افزایش می‌یابد، بلکه خودشان به معماران آینده شهرشان تبدیل می‌شوند.
