فروشگاههایی که زبالههای پلاستیکی را جمعآوری کرده و پول نقد پس میدهند
هزار و یک شهر؛ سرویس ترجمه – نویسنده: هانا دوکتر-لوب – وقتی ماریاما کامارا وارد فروشگاه جدید «استاتیگلد» در خیابان نیووِزایدس فوربورگوال میشود، مأموریتی در پیش دارد. عمهاش، که رستورانی در نزدیکی اداره میکند، از او خواسته سه کیسه زباله بزرگ آبی پر از بطری و قوطی را تحویل دهد. در حدود هفت دقیقه، او حدود ۳۵۰ قوطی را به دستگاه بازیافت میسپارد و بیش از ۵۰ یورو (۴۳ پوند) به دست میآورد که به کسبوکار عمهاش بازمیگردد. او میگوید: «ایده واقعاً جالبی است و خیلی راحت.»
در هلند، هنگام خرید کالاهایی در قوطیها، بطریهای شیشهای یا پلاستیکی، مصرفکنندگان مبلغ کمی (استاتیگلد) بین ۱۵ تا ۲۵ سنت، بسته به اندازه و نوع ظرف، پرداخت میکنند. این پول با بازگرداندن ظرف به «دستگاه بازیافت معکوس» قابلبازگشت است و مبالغ جمعآورینشده برای گسترش این طرح استفاده میشود.
فروشگاه استاتیگلد
اما این دستگاهها، که معمولاً در فروشگاههای مواد غذایی قرار دارند، گاهی کار نمیکنند یا ظرفیت کافی ندارند. فروشگاهها همچنین فقط بستهبندی برندهایی که خودشان میفروشند را میپذیرند؛ مثلاً لیدل بطری کوکاکولا را قبول نمیکند چون این برند را ندارد. برخلاف بسیاری از کشورهای دارای طرح بازگشت ودیعه، در هلند هیچ الزام قانونی برای فروشگاههای غیر از سوپرمارکتها برای داشتن این دستگاهها وجود ندارد.
هلند هدف قانونی بسیار جاهطلبانهای برای جمعآوری دارد که طبق فرمان مدیریت بستهبندی هلند، صنعت نوشیدنی باید حداقل ۹۰٪ از بطریها و قوطیهای فروختهشده را بازگرداند. اما هنوز راه درازی در پیش است. طبق گزارش ورپکت (Verpact)، سال گذشته ۷۷٪ بطریهای پلاستیکی نوشیدنی و ۸۴٪ قوطیها بازگردانده شدند – نرخ بالایی نسبت به بسیاری از کشورها، اما همچنان ناکافی.
امسال، ورپکت ابتکار جدیدی را آغاز کرده و فروشگاههایی را فقط برای بازگرداندن بطریها و قوطیهای پلاستیکی (شیشه باید جای دیگری دفع شود) راهاندازی کرده است. اولین فروشگاه در ماه مه در روتردام افتتاح شد، با دستگاهی که میتواند تا ۲۰۰ بطری و قوطی را همزمان پردازش کند و طبق گفته ورپکت، از آن زمان بیش از یک میلیون بسته ودیعه جمعآوری شده است.
آمستردام اکنون دو فروشگاه استاتیگلد دارد و به دلیل موقعیت مرکزی، ترافیک زیادی را جذب کردهاند. کاربران شامل افرادی که زباله دفع میکنند، کسبوکارهای محلی، گردشگران کنجکاو و کسانی که شبها قوطی و بطری جمعآوری میکنند، هستند. کارمندی از سازمان کیر (Kier)، مسئول اداره فروشگاهها، میگوید: «برای برخی زباله است، برای دیگران چیزی برای خوردن.»
طرحهای بازگشت ودیعه مختص هلند نیستند. در سال ۱۹۷۰، بریتیش کلمبیا در کانادا اولین سیستم اجباری برای بازگشت قوطیها و بطریهای نوشیدنی را معرفی کرد. در ۱۹۸۴، سوئد مدل خود را ایجاد کرد و اولین در منطقه اروپا بود. هلند این طرح را در ۲۰۰۶ آغاز کرد و طی سالها گسترش داد. هفده کشور اروپایی، از جمله نروژ، آلمان و ایرلند، این سیستم را اجرا میکنند. با قانون جدید اتحادیه اروپا که نرخ جمعآوری ۹۰٪ برای بطریها و قوطیهای پلاستیکی یکبارمصرف را الزام میکند، کشورهای بیشتری به این روند میپیوندند.
هستر کلاین لانکهورست، مدیرعامل ورپکت، این ابتکار را راهی برای رسیدن به اهداف قانونی جمعآوری میداند: «اهداف ما بسیار بالا و زمان کوتاه است. باید هرچه سریعتر اقدام کنیم.»
فروشگاه استاتیگلد در روتردام
شرکتهایی که محصولات بستهبندیشده به بازار عرضه میکنند، طبق قانون موظف به مدیریت جمعآوری و بازیافت بستهبندی، از جمله سیستم ودیعه، هستند. ورپکت، به نمایندگی از صنعت بستهبندی، باید سالانه به دولت گزارش دهد.
ظروف جمعآوریشده مرتبسازی، تمیز و عمدتاً به مواد خام جدید تبدیل میشوند که به شرکتهای تولیدی فروخته میشود. طبق ورپکت، PET بازیافتشده (پلیاتیلن ترفتالات) در بطریهای جدید PET استفاده میشود. در ۲۰۲۳، بطریهای PET بهطور متوسط ۴۴٪ PET بازیافتشده داشتند. هلند همچنین تا ۲۰۲۵ الزام کرده که ۲۵٪ مواد بطری PET باید بازیافتشده باشد.
طرحهای بازگشت ودیعه به ایجاد اقتصاد چرخشی کمک کرده و در برخی موارد زبالهریزی را کاهش میدهند. مطالعهای توسط وزارت زیرساخت و مدیریت آب، مشاوره CE Delft و دانشگاه اوترخت نشان داد که از زمان افتتاح فروشگاههای بازگشت (هرچند نه لزوماً تنها دلیل)، تعداد بطریها و قوطیهای پلاستیکی کوچک در زبالهها ۶۹٪ کاهش یافته است.
اما در مقابل، در برخی موارد، افرادی که برای کسب درآمد بطری جمعآوری میکنند، ممکن است سطلهای زباله را خالی کرده و وضعیت زبالهریزی را بدتر کنند. مارتین کالیستو فریانت از Circle Economy، سازمان غیرانتفاعی مستقر در آمستردام، میگوید: «در برخی شهرها، بهویژه اطراف سطلهای زباله، زبالهریزی بیشتر شده و هزینههایی برای شهرها به همراه داشته، چون قوطیها شکسته شده و حیوانات به آنها دسترسی پیدا میکنند.»
هزینه مدیریت فناوری و حملونقل نیز قابلتوجه است. لانکهورست میگوید: «این سیستم گران است، اما واقعاً به کاهش زبالهریزی کمک میکند.» همچنین نگرانیهایی درباره کافی بودن منابع مالی – بخش کلیدی انگیزه بازیافت – وجود دارد. توماس مورگنسترن از Tomra، شرکت نروژی تأمینکننده دستگاههای بازیافت معکوس، میگوید: «به نظرم انگیزه ودیعه برای ظروف کوچک پایین است و این یکی از نقاط ضعف بزرگ سیستم هلندی است.»
سایت خودکار استاتیگلد
ودیعه پایین مصرف را کاهش نمیدهد، که به نظر کالیستو فریانت مشکل اصلی است، و مشخص نیست که این سیستمها تولید پلاستیک را محدود میکنند یا نه. او میگوید: «این میتواند انگیزه مهمی برای کاهش مصرف بستهبندیهای یکبارمصرف باشد، که احتمالاً مهمترین کاری است که باید ابتدا انجام دهیم.»
لانکهورست و ورپکت معتقدند ایدهآل این است که هر فروشگاه واحدهای بازیافتی داشته باشد که بهدرستی کار کنند. اما در حال حاضر، فروشگاههای استاتیگلد اقدام موقتی خوبی برای کاهش زبالهریزی و رسیدن به اهداف قانونی هستند.
لانکهورست میگوید: «راهحل جادویی وجود ندارد. اما در مجموع میتوانیم بازگرداندن ودیعه و دفع صحیح قوطیها و بطریها را برای مردم آسانتر کنیم.»
برای کامارا، این سیستم کاربرپسندتر است. او عادت داشت به یکی از سه سوپرمارکت برود و بطریها یا قوطیها را یکییکی بهصورت دستی وارد دستگاه کند – کاری بسیار خستهکننده. او میگوید: «اگر مجبور بودم همه کارها را دستی انجام دهم، کمرم درد میگرفت.»
