نسترن کیوان‌پور – ورق اما زمانی برگشت که برنامه «Territórios Sociais» (قلمروهای اجتماعی) او را شناسایی کرد. این ابتکار مشترک میان سازمان ملل متحد (UN-Habitat) و شهرداری ریو، با رویکرد «هیچ‌کس نباید نادیده گرفته شود»، خانوارهای در معرض آسیب را به خدمات عمومی متصل می‌کند. با استفاده از داده‌های این برنامه، طرح «Casa Carioca» (خانه کاریوکا) وارد عمل شد و خانه ورا به‌طور کامل بازسازی شد: کف‌پوش مناسب، پنجره‌های ایمن، درب‌های محکم، حمامی با آب جاری.

این تغییرات، صرفاً بهبود کالبدی نبود؛ ارتقای حس امنیت، افزایش عزت‌نفس، و بازگشت حس تعلق، خانه ورا را از یک «سرپناه» به «خانه» بدل کرد.

تفاوت مسکن و خانه

در ادبیات توسعه شهری، «مسکن» (Housing) به بُعد فیزیکی و کالبدی محل سکونت اشاره دارد؛ چهار دیوار، سقف، امکانات اولیه. اما «خانه» (Home) مفهومی انسانی‌تر و پیچیده‌تر است: جایی که فرد احساس امنیت، مالکیت معنوی، پیوند اجتماعی و کرامت می‌کند. خانه، ظرف زندگی است، نه صرفاً محل خواب و استراحت.

از این منظر، بهبود کیفیت زندگی در سکونتگاه‌های غیررسمی، تنها با ساخت واحدهای مسکونی جدید یا اعطای اسناد مالکیت به سرانجام نمی‌رسد. به همان اندازه که تأمین آب و برق ضروری است، طراحی فضا، امنیت سازه، دسترسی به خدمات، و حتی جنبه‌های روانی و اجتماعی نیز اهمیت دارد.

درس‌های برنامه ریو برای دیگر کشورها

برنامه «Territórios Sociais» که در UN-habitat فعال شده، سه اصل کلیدی دارد:

1. جست‌وجوی فعال: شناسایی خانوارهایی که در نظام حمایتی ثبت نشده‌اند.
2. خدمات یکپارچه: اتصال خانوار به خدمات اجتماعی، بهداشتی، آموزشی و زیرساختی.
3. پایش مستمر: رصد شرایط خانوار و به‌روزرسانی نیازها.

این مدل، دو نقطه قوت مهم دارد:

• پیشگیری از هدررفت منابع با هدف‌گیری دقیق خانوارهای اولویت‌دار
• ایجاد هم‌افزایی بین نهادهای شهری و بین‌المللی، به‌گونه‌ای که بهبود کالبدی با ارتقای اجتماعی هم‌زمان شود

پیوند به سیاست‌گذاری در ایران

در کشور ما نیز طرح‌های متعددی در حوزه بازآفرینی شهری و بهبود سکونتگاه‌های غیررسمی اجرا شده، اما اغلب نگاه، بیشتر کالبدی بوده تا اجتماعی. نتیجه این رویکرد، ساختمان‌هایی است که شاید مقاوم و استاندارد باشند، اما لزوماً به «خانه» بدل نشده‌اند، چرا که به نیازهای هویتی، فرهنگی و روانی ساکنان توجه کافی نشده است.

درس تجربه ریو این است که برنامه ارتقای مسکن باید:

• از داده‌های دقیق و به‌روز برای شناسایی گروه‌های هدف استفاده کند.
• حس تعلق را در فرآیند نوسازی تقویت کند، نه تضعیف.
• یکپارچگی خدمات را مد نظر قرار دهد: آموزش، اشتغال، بهداشت، فضاهای عمومی و امنیت.

خانه شدن یک مسکن، نیازمند رویکردی است که فراتر از سیمان و آجر برود و شأن انسانی ساکنان را در مرکز توجه قرار دهد. همان‌طور که در چشمان ورا پس از بازسازی خانه‌اش برق می‌زند، خانه، جایی است که کرامت و امید دوباره زنده می‌شود.